Tư liệu · Tưởng nhớ

Phan Đức Chính

Nhà toán học · Nhà giáo Nhân dân · Phó Giáo sư, Tiến sĩ

15.9.1936 – 26.8.2017

Tư liệu về NGND, PGS.TS Phan Đức Chính (1936–2017): nhà toán học, người thầy lớp chuyên Toán A0, tác giả Bài 2 IMO 1977. Ghi rõ nguồn và mức xác minh.

Cách đọc trang này. Trang tổng hợp từ hồ sơ nghiên cứu về ông (bản 12, ngày 13/11/2026), đối chiếu nguồn của ĐHQGHN, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, IMO, các thư viện và cơ sở dữ liệu học thuật. Mỗi dữ kiện có chú thích dẫn nguồn. Thông tin chỉ có từ gia đình được ghi rõ là thông tin gia đình; những điểm các nguồn còn ghi khác nhau được để riêng ở phần Còn để ngỏ, không gộp thành một kết luận. Trang do Phan Đức Trung, con trai ông, biên soạn.

Tóm lược

Phan Đức Chính sinh ngày 15/9/1936 tại Sài Gòn, quê gốc làng Đông Ngạc, Từ Liêm, Hà Nội; mất ngày 26/8/2017 tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 82 tuổi.12 Ông tốt nghiệp đại học năm 1956 ở tuổi 20, thuộc lớp giảng viên Toán đầu tiên của Đại học Tổng hợp Hà Nội, bảo vệ luận án Phó tiến sĩ tại Đại học Tổng hợp Lomonosov năm 1965 dưới sự hướng dẫn của G. E. Shilov.34

Di sản của ông nằm ở bốn mảng cùng lúc: nghiên cứu về độ đo Gauss trên không gian vô hạn chiều; giáo trình, sách và bản dịch tiếng Việt; đào tạo học sinh năng khiếu từ lớp Toán đặc biệt A0; và phong trào Olympic Toán học, nơi bài toán ông đề xuất trở thành Bài 2 của IMO 1977, bài đầu tiên của một tác giả Việt Nam trong đề thi chính thức.5

Cuộc đời

Ông học Trường Trung học Albert Sarraut ở Hà Nội giai đoạn 1952–1954, thông thạo tiếng Pháp, sau đó là tiếng Nga và tiếng Anh.1 Theo gia đình, ông học vượt hai lần thời phổ thông; mốc tốt nghiệp đại học năm 1956 ở tuổi 20 khớp với lời kể này.

Tại lễ khai giảng khóa Toán đầu tiên ngày 15/10/1956 ở 19 Lê Thánh Tông, ông có tên trong nhóm giảng viên Toán đầu tiên của Khoa, bên cạnh Lê Văn Thiêm, Nguyễn Thúc Hào, Nguyễn Cảnh Toàn và các thầy khác.3 Năm 1961, ông sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh. Thầy hướng dẫn G. E. Shilov là học trò của Israel Gelfand, và Gelfand là học trò của A. N. Kolmogorov.4

Về nước năm 1965, ông dạy ở khu sơ tán của Đại học Tổng hợp tại Đại Từ, dưới chân núi Tam Đảo, và là một trong những người dạy Đại số cho lớp chuyên Toán A0 khóa đầu tiên.16 Về sau ông dạy giải tích hàm, lý thuyết nhóm, độ đo và tích phân, lý thuyết toán tử cho sinh viên.7

NămMốc
1936Sinh ngày 15/9 tại Sài Gòn
1956Tốt nghiệp đại học, giảng viên Toán khóa đầu của Đại học Tổng hợp Hà Nội
1961–1965Nghiên cứu sinh tại Lomonosov; bảo vệ luận án Phó tiến sĩ năm 1965
1965Về nước, dạy lớp A0 khóa 1 ở khu sơ tán
1967Chuyên khảo với G. E. Shilov xuất bản tại Moskva
1974, 1976Phó trưởng đoàn Việt Nam tại IMO
1977Bài toán ông đề xuất là Bài 2 của IMO tại Belgrade
1980Phó Giáo sư
1994Nhà giáo Ưu tú
2008Nhà giáo Nhân dân8
2017Mất ngày 26/8 tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 82 tuổi
2018Giải thưởng Phan Đức Chính được lập
2019Gắn biển Giảng đường Phan Đức Chính

Theo gia đình, ông từng làm chuyên gia giảng dạy ở Algeria và giảng dạy ở Đại học Paris VII. Chưa nguồn công khai nào xác nhận hai giai đoạn này (xem Còn để ngỏ).

Nghiên cứu

Trên không gian vô hạn chiều không có khái niệm “thể tích” kiểu thông thường. Độ đo Gauss là lối ra mà trường phái Moskva hệ thống hóa, làm nền cho tích phân trên không gian hàm. Các công trình của ông nằm trong hướng này. Trong cơ sở dữ liệu Nga, tên ông được ghi là Фан Дык Тинь (Fan Dyk Tinʹ).9

NămCông trìnhNơi đăng
1964Về các phiếm hàm tập trung trên một mặtUspekhi Mat. Nauk 19:1, tr. 183–186
1965Các phiếm hàm tuyến tính đo được và các phép biến đổi trong không gian tuyến tính có độ đo GaussUspekhi Mat. Nauk 20:3, tr. 244–247
1966Các phiếm hàm bậc hai trong không gian có độ đo Gauss (với G. E. Shilov)Uspekhi Mat. Nauk 21:2, tr. 226–229
1967Tích phân, độ đo và đạo hàm trên các không gian tuyến tính (chuyên khảo, với G. E. Shilov)Nauka, Moskva, 192 trang
1971Bản dịch tiếng Séc Integrál, míra a derivacePraha, 228 trang

Ba bài báo được Math-Net.Ru lập chỉ mục.9 Chuyên khảo năm 1967 được CiNii và thư viện quốc gia Ukraine ghi nhận độc lập; bản tiếng Séc có trong thư viện Séc.1011 Sau hơn nửa thế kỷ, cuốn sách vẫn được dẫn trong văn liệu về độ đo Gauss, gần nhất là một bài của Viện Toán học Steklov năm 2026.12

Cuốn Integral, Measure and Derivative: A Unified Approach (Shilov và Gurevich, Prentice-Hall 1966) là một tác phẩm khác, dễ bị nhầm là bản tiếng Anh của chuyên khảo này.

Sách và dịch thuật

Ông viết sách ở nhiều tầng: giáo trình đại học, sách bồi dưỡng học sinh giỏi và sách giáo khoa phổ thông.

  • Bất đẳng thức (1973), sách bồi dưỡng học sinh chuyên Toán.
  • Giải tích hàm, Tập I: Cơ sở lý thuyết (1974), giáo trình đại học.
  • Tuyển tập những bài toán sơ cấp, với Phạm Tấn Dương và Lê Đình Thịnh, tái bản nhiều lần.
  • Một số phương pháp chọn lọc để giải các bài toán sơ cấp (1983), chủ biên.13
  • Giải tích 12, chủ biên.14
  • Toán 6 đến Toán 9, tổng chủ biên, có cả bản song ngữ Việt–Anh.15

Ông dịch các bộ Cơ sở giải tích hiện đại của Jean Dieudonné; hồ sơ thư viện xác nhận tên ông là dịch giả ở các tập 2, 4 và 5 (1978–1980).16 Các nguồn tưởng niệm còn nhắc bản dịch sách của Natanson, Robertson và Kurosh; những bản này chưa đối chiếu được hồ sơ từng ấn bản.

Chuyên Toán và IMO

Lớp Toán đặc biệt của Đại học Tổng hợp Hà Nội, thường gọi là A0, mở năm 1965 trong thời chiến. Ông là một trong những người thầy đầu tiên của lớp, dạy Đại số cho khóa 1. Mô hình A0 là thành quả của cả một tập thể, gồm Lê Văn Thiêm, Hoàng Tụy và đội ngũ Khoa Toán; A0 là tiền thân của Khối Chuyên Toán–Tin, Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên.17

Học trò khóa 1 nhớ bài giảng của ông chặt chẽ mà cuốn hút, đề kiểm tra xếp khó dần, gợi ý vừa đủ. GS Trần Văn Nhung gọi ông là “nhà toán học vô hạn chiều”.17

Dữ liệu chính thức của IMO ghi ông là Phó trưởng đoàn Việt Nam năm 1974 (gia đình cũng xác nhận vai trò này), lần đầu Việt Nam dự thi, và năm 1976. Đội năm 1974 có năm thí sinh, giành 1 Vàng, 1 Bạc, 2 Đồng.18 Theo Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ông là Trưởng đoàn các năm 1994, 1996 và 1997.1

Bài 2, IMO 1977 (Belgrade). Cho một dãy hữu hạn các số thực. Tổng của mỗi nhóm bảy số liên tiếp đều âm, còn tổng của mỗi nhóm mười một số liên tiếp đều dương. Hỏi dãy có thể có nhiều nhất bao nhiêu phần tử?

Đáp số: 16. Nếu dãy có từ 17 phần tử, xếp các số vào bảng 11 hàng × 7 cột: mỗi hàng là bảy số liên tiếp nên tổng âm, mỗi cột là mười một số liên tiếp nên tổng dương, và tổng cả bảng vừa âm vừa dương.

Đây là bài đầu tiên của một tác giả Việt Nam được chọn vào đề IMO. Sau ông có Văn Như Cương (1982), Nguyễn Minh Đức (1987) và Trần Quang Hùng (2025), giáo viên của chính Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên.5

Di sản

Giải thưởng Phan Đức Chính. Gia đình phối hợp với Trường Đại học Khoa học Tự nhiên lập giải năm 2018, trao đầu mỗi năm học cho giáo viên và học sinh xuất sắc của Khối Chuyên Toán–Tin; lần đầu trao ngày 05/9/2018.19

NămNgười nhận (theo công bố của nhà trường)
2018Giáo viên Phạm Văn Hùng, Phạm Văn Quốc; học sinh Nguyễn Quang Bin20
2019Giáo viên Nguyễn Vũ Lương, Hồ Đắc Phương; học sinh Nguyễn Minh Tùng20
2020Giáo viên Trần Quang Hùng, Lê Công Lợi; học sinh Ngô Quý Đăng, Trương Tuấn Nghĩa, Bùi Hồng Đức; Giải Cống hiến cho tám thầy cô đã nghỉ hưu20
2021Giáo viên Vũ Hải Sâm, Hoàng Ngọc Minh; học sinh Đinh Vũ Tùng Lâm, Lê Quang Huy21
2025Giáo viên Trần Quang Hùng, Phạm Huy Thông; học sinh Nguyễn Đình Tùng, Nguyễn Hữu Tuấn22

Danh sách 2022–2024 chưa có công bố trực tuyến.

Giảng đường Phan Đức Chính. Biển tên được gắn sáng 03/12/2019 tại Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên; giảng đường vẫn là nơi diễn ra các hoạt động của học sinh nhà trường.23

Ký ức gia đình

Từ khi đứng lớp năm 20 tuổi, ông góp toàn bộ tiền lương cho mẹ để nuôi gia đình và kèm học cho các em. Với các con, ông dạy theo cách giản dị: viết chục phép tính dễ lên mặt sau tờ giấy đã dùng, làm xong mới được đi chơi. Những năm cuối đời, ông vẫn đọc sách báo mỗi ngày bằng kính lúp.24

Năm 2015, trên đường tới lễ kỷ niệm Khối Chuyên Toán, ông dừng xe, tự tay chọn một bó hoa trắng để tặng các thầy của khối, kèm lời dặn:

Học trò nó trắng như bó hoa này. Dạy gì các cậu phải lựa mà dạy.

Ông yêu âm nhạc và thơ. GS Trần Văn Nhung kể ông từng được nhạc sĩ Văn Cao tiếp trà và chơi piano cho nghe, và có một tập thơ chép tay công phu.17

Còn để ngỏ

Những điểm dưới đây các nguồn còn ghi khác nhau hoặc chưa có nguồn công khai. Trang ghi cả hai phía thay vì tự chọn.

Vấn đềCác nguồn ghi
Algeria và Paris VIIThông tin gia đình; chưa rõ năm, chưa có nguồn công khai, chưa rõ là hai giai đoạn riêng hay liên quan.
Bài báo Vestnik 1965Một bài về tính tựa bất biến của độ đo trong không gian Hilbert chỉ thấy trên Wikipedia tiếng Việt, chưa có bản ghi thư mục độc lập.

Đã chốt ngày 13/11/2026: gia đình xác nhận năm phong danh hiệu theo hồ sơ của ĐHQGHN (Nhà giáo Ưu tú 1994, Nhà giáo Nhân dân 2008); các mốc 1988 và 1997 ở một số bài viết khác là không đúng. Gia đình cũng xác nhận năm 1974 ông là Phó trưởng đoàn, khớp với dữ liệu của IMO.

Ai còn giữ tư liệu, ảnh hay hồi ức về thầy Phan Đức Chính, xin gửi qua form góp ý. Trang sẽ được bổ sung và ghi rõ ngày cập nhật.


  1. Trần Văn Nhung, “Nhà Toán học đa tài Phan Đức Chính”, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN, 2021. ↑ quay lại 2 3 4 5

  2. Cáo phó của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên và gia đình, tháng 8/2017; bài đưa tin của VietNamNet, 8/2017. ↑ quay lại

  3. Hội Cựu giáo chức Khoa Toán – Cơ – Tin học, “Khoa Toán – 60 năm xây dựng và phát triển”. ↑ quay lại 2

  4. Mathematics Genealogy Project, hồ sơ “Fan Dyk Tin’” và hồ sơ G. E. Shilov. ↑ quay lại 2

  5. Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, “Ba bài toán của tác giả Việt Nam được chọn vào đề thi Olympic quốc tế”, 2024; bài thứ tư năm 2025: ĐHQGHN. ↑ quay lại 2

  6. VUSTA, “NGND.PGS.TS Phan Đức Chính, nhà toán học tài ba, nhà sư phạm mẫu mực”, 05/9/2025. ↑ quay lại

  7. Báo Nhân Dân, “PGS Phan Đức Chính — người ươm trồng nhiều tài năng toán học trẻ”, 2007. ↑ quay lại 2

  8. ĐHQGHN, “23 nhà giáo của ĐHQGHN được phong tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân năm 2008”. ↑ quay lại

  9. Math-Net.Ru, trang tác giả Фан Дык Тинь. ↑ quay lại 2

  10. CiNii Books, hồ sơ chuyên khảo Shilov – Fan Dyk Tin’, Nauka, 1967. ↑ quay lại

  11. Thư viện Khoa học Nam Bohemia, hồ sơ Integrál, míra a derivace, Praha, 1971. ↑ quay lại

  12. Busovikov, Orlov, Sakbaev, “Function Spaces and Boundary Value Problems in Domains of a Hilbert Space”, Proc. Steklov Inst. Math., tập 331, 2026. ↑ quay lại

  13. Thư viện Quốc gia Việt Nam, hồ sơ sách. ↑ quay lại

  14. Thư viện Quốc gia Việt Nam, hồ sơ Giải tích 12. ↑ quay lại

  15. Thư viện Quốc gia Việt Nam, hồ sơ Toán 7 và Toán 8; eMicLib, hồ sơ Toán 9. ↑ quay lại

  16. eMicLib, hồ sơ Tập 2 và Tập 4; Thư viện tỉnh Quảng Ninh, hồ sơ Tập 5. ↑ quay lại

  17. Trần Văn Nhung, “Nhà toán học ‘vô hạn chiều’ Phan Đức Chính”, VietNamNet, 28/8/2017. ↑ quay lại 2

  18. International Mathematical Olympiad, kết quả đoàn Việt Nam. ↑ quay lại

  19. ĐHQGHN, “Trường ĐH Khoa học Tự nhiên công bố và trao Giải thưởng Phan Đức Chính”, 2018. ↑ quay lại

  20. Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên, “10 thầy cô và 2 học sinh nhận Giải thưởng Phan Đức Chính năm 2020”, 30/11/2020, kèm danh sách 2018 và 2019. ↑ quay lại 2 3

  21. Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, bài về lễ khai giảng năm học 2021–2022, 05/9/2021. ↑ quay lại

  22. Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, lễ khai giảng năm học 2025–2026. ↑ quay lại

  23. Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, “Giảng đường Phan Đức Chính – niềm tự hào của thầy trò Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên”, 04/12/2019. ↑ quay lại

  24. Tư liệu gia đình: bài tưởng nhớ của Phan Đức Trung, tháng 8/2017 (chưa công bố). ↑ quay lại

Cập nhật lần cuối 13/11/2026

TUỲ CHỈNH ĐỌC
Cỡ chữ
100%
Giãn dòng
1,85
Độ rộng cột chữ (màn hình rộng)
Kiểu chữ
Khoảng cách chữ
Khoảng cách đoạn
Độ đậm chữ
Tương phản
Màu nền
Độ trong suốt kính (thanh trên/dưới)
Căn lề
Thước đọc (làm mờ trên, dưới dòng đang đọc)
Tự cuộn