Lừa đảo trực tuyến đánh cắp nghìn tỷ USD: Cảnh báo toàn cầu – Việt Nam cần tăng phòng vệ

Lừa đảo trực tuyến đã trở thành vấn nạn mang tính toàn cầu với mức thiệt hại ngày càng gia tăng. Năm 2023, Trung tâm Khiếu nại Tội phạm Internet (IC3) của FBI ghi nhận 880.000 đơn tố giác trên khắp thế giới với tổng thiệt hại hơn 12,5 tỷ USD – tăng 22% so với năm trước đó. Sang năm 2024, con số này tiếp tục lập kỷ lục mới, hơn 859.000 vụ lừa đảo trực tuyến được báo cáo với thiệt hại lên tới 16,6 tỷ USD, tăng thêm 33% chỉ trong một năm​. Đây là mức tổn thất cao nhất kể từ khi FBI bắt đầu thống kê, phản ánh mức độ nghiêm trọng và quy mô chưa từng thấy của tội phạm mạng.

Bức tranh tại nhiều quốc gia khác cũng đáng báo động. Theo báo cáo “Global State of Scams 2024” của Liên minh Chống lừa đảo Toàn cầu (GASA), kẻ gian trên khắp thế giới đã chiếm đoạt tổng cộng hơn 1.030 tỷ USD chỉ trong vòng 12 tháng qua​. Con số khổng lồ này tương đương GDP của nhiều quốc gia, cho thấy ảnh hưởng kinh tế sâu rộng mà tội phạm lừa đảo gây ra. Khảo sát của GASA còn chỉ ra gần một nửa người tiêu dùng toàn cầu bị tiếp cận bởi các mưu đồ lừa đảo ít nhất mỗi tuần một lần, một tần suất dày đặc đáng quan ngại. Một số nơi như Brazil, Hồng Kông, Hàn Quốc người dân gần như ngày nào cũng nhận được tin nhắn hay cuộc gọi lừa đảo, trong khi ở một số nước khác như Việt Nam, Ả Rập Xê-Út hay Trung Quốc, tình hình có dấu hiệu giảm nhiệt phần nào nhờ nỗ lực phòng chống tại chỗ​. Dù vậy, xu hướng chung là phạm vi và tần suất của lừa đảo kỹ thuật số vẫn đang mở rộng trên phạm vi toàn cầu.

Hình thức lừa đảo rất đa dạng, từ giả mạo danh tính (mạo danh cảnh sát, tòa án, ngân hàng) để đe dọa hoặc lừa chuyển tiền, cho đến lừa đảo đầu tư, mua sắm trực tuyến, tống tiền tình dục (sextortion). Chẳng hạn tại Mỹ, năm 2024 các vụ lừa đảo đầu tư (đặc biệt là đầu tư tài sản mã hóa) gây thiệt hại lớn nhất, trong khi loại tội phạm có số nạn nhân nhiều nhất lại là sextortion khi kẻ gian sử dụng hình ảnh/video nhạy cảm để tống tiền​. Bên cạnh đó, lừa đảo hỗ trợ kỹ thuật, lừa đảo qua điện thoại, chiếm đoạt tài khoản mạng xã hội… tiếp tục hoành hành ở nhiều nơi. Đáng chú ý, nhóm người cao tuổi là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, riêng tại Mỹ năm 2024, những người trên 60 tuổi mất khoảng 4,8 tỷ USD do các vụ lừa đảo trực tuyến, cao hơn bất kỳ nhóm tuổi nào khác. Mặc dù nhận thức cộng đồng về an ninh mạng đã cải thiện khi 67% người được hỏi trên thế giới tự tin rằng mình có thể nhận biết lừa đảo, song thực tế cho thấy chỉ 4% nạn nhân lấy lại được tiền đã mất. Điều này đồng nghĩa hàng triệu người mỗi năm lâm vào cảnh mất tiền mà không có cơ hội bồi hoàn, gây tổn thất không chỉ về vật chất mà cả về niềm tin và tâm lý.

Tài sản mã hóa nổi lên như công cụ lừa đảo chủ đạo

Một điểm chung nổi bật trong các báo cáo quốc tế là tài sản mã hóa đang trở thành phương tiện ưu tiên của tội phạm lừa đảo trên không gian mạng. Theo FBI, năm 2024 tại Mỹ có hơn 140.000 đơn khiếu nại liên quan đến tài sản mã hóa, với tổng thiệt hại khoảng 9,3 tỷ USD, chiếm phần lớn trong tổng thiệt hại do lừa đảo trực tuyến năm vừa qua. Con số này tăng 66% so với năm 2023 (khi thiệt hại tài sản mã hóa vào khoảng 5,6 tỷ USD)​, cho thấy xu hướng các kịch bản lừa đảo qua tài sản mã hóa đang bùng nổ mạnh mẽ. Trên phạm vi toàn cầu, dữ liệu từ hãng phân tích Chainalysis cũng củng cố điều này, năm 2024 tổng giá trị các giao dịch tài sản mã hóa phi pháp được ghi nhận lên tới khoảng 41 tỷ USD, trong đó khoảng 25% liên quan đến hacking, tống tiền và lừa đảo​.

Khối lượng giao dịch tài sản mã hóa phi pháp qua các năm. Nguồn: Chainalysis

Vì sao tài sản mã hóa lại được tội phạm ưa chuộng? Thứ nhất, tính ẩn danh và phi tập trung của blockchain giúp kẻ gian dễ dàng rửa tiền, chuyển tài sản qua biên giới mà khó bị phát hiện. Thứ hai, sự bùng nổ của các sàn giao dịch trực tuyến, mô hình Ponzi, ATM crypto tạo điều kiện thuận lợi cho việc huy động nạn nhân đầu tư hoặc chuyển tiền vào ví điện tử do kẻ lừa đảo kiểm soát​. Trên thực tế, các vụ lừa đảo đầu tư tài sản mã hóa (chẳng hạn dụ dỗ góp vốn vào các dự án coin/token không có thật) đã trở thành hình thức phổ biến nhất, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng thiệt hại năm 2024​. Song song đó, các chiêu trò như lừa tình, dụ nạn nhân chuyển tài sản mã hoá cho “người yêu” quen qua mạng, hay lừa cài ứng dụng ví tài sản mã hóa giả mạo, cũng diễn ra trên diện rộng.

Các báo cáo chuyên sâu cho thấy quy mô và mức độ tinh vi của các đường dây lừa đảo tài sản mã hóa đang tăng lên. Chainalysis ước tính trong năm 2024, các địa chỉ ví lừa đảo đã nhận được ít nhất 9,9 tỷ USD (số liệu sơ bộ) từ nạn nhân, và con số thực tế có thể vượt 12 tỷ USD khi công tác điều tra bổ sung đầy đủ các ví phạm tội chưa được xác định​. Đáng chú ý, một loại hình lừa đảo tài sản mã hóa đang nổi lên là mô hình “pig butchering” hay còn gọi là lừa đảo “nuôi heo đất”, trong đó nạn nhân (thường được làm quen qua mạng xã hội hoặc ứng dụng hẹn hò) bị “vỗ béo” lòng tin bằng một mối quan hệ tình cảm giả, sau đó bị dẫn dụ rót tiền vào các sàn đầu tư tài sản mã hoá do tội phạm dựng lên. Chainalysis cho biết doanh thu của các vụ lừa đảo kiểu “pig butchering” đã tăng gần 40% trong năm 2024​. Nhiều “trại lừa đảo” quy mô công nghiệp tại Đông Nam Á được vận hành bởi các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia đang đứng sau những phi vụ kiểu này, tận dụng lao động bị cưỡng bức và hạ tầng kỹ thuật cao để tiếp cận nạn nhân trên toàn thế giới​. Liên Hợp Quốc ước tính có hàng trăm khu tổ hợp như vậy tại Campuchia, Lào, Myanmar, Philippines…, mỗi năm tạo ra gần 40 tỷ USD lợi nhuận phi pháp từ lừa đảo trực tuyến. Rõ ràng, tài sản mã hóa đã mở ra một “siêu xa lộ” cho dòng tiền gian lận luân chuyển khắp toàn cầu, đặt ra thách thức lớn cho các cơ quan thực thi pháp luật truyền thống vốn quen thuộc với dòng tiền qua ngân hàng.

Việt Nam và bài toán ngăn chặn lừa đảo xuyên biên giới

Là một quốc gia đang phát triển nhanh về kinh tế số, Việt Nam không nằm ngoài vòng xoáy của vấn nạn lừa đảo trực tuyến toàn cầu. Ở trong nước, báo cáo an ninh mạng 2024 của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia cho biết tổng thiệt hại do lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam trong năm 2024 ước tính lên tới 18.900 tỷ đồng (khoảng 800 triệu USD)​. Con số này cho thấy mức độ tổn thất đáng kể đối với người dân và doanh nghiệp Việt, khi các chiêu trò lừa đảo ngày càng tinh vi len lỏi vào đời sống số. Theo báo cáo, hình thức lừa đảo phổ biến nhất tại Việt Nam hiện nay là mời gọi đầu tư (ví dụ góp tiền vào dự án tài chính, tài sản mã hoá với lãi suất cao), tiếp đó là các thủ đoạn giả mạo danh tính để chiếm đoạt thông tin cá nhân​. Đáng lo ngại, tình trạng lộ lọt dữ liệu cá nhân vẫn ở mức báo động​, tạo “nguồn nguyên liệu” dồi dào cho kẻ xấu thực hiện hành vi lừa đảo (như gửi tin nhắn giả mạo có chứa thông tin riêng của nạn nhân để tạo lòng tin). Mặc dù vậy, số liệu trong nước cũng cho thấy nhiều vụ vẫn chưa được báo cáo đầy đủ, phần lớn nạn nhân chia sẻ họ cảnh giác hơn sau khi bị lừa nhưng chỉ khoảng 45% trình báo với cơ quan chức năng​. Điều này khiến việc thống kê và xử lý càng khó khăn.

Trong bối cảnh tội phạm mạng hoạt động không biên giới, Việt Nam đang trở thành một mắt xích dễ tổn thương trong dòng chảy lừa đảo xuyên biên giới. Các cơ quan an ninh mạng thừa nhận nhiều ổ nhóm lừa đảo lớn hiện nay hoạt động có tổ chức, liên kết qua mạng và ẩn danh, gây khó khăn cho truy vết. Phần lớn các cuộc gọi, tin nhắn lừa đảo nhắm vào người dùng Việt được xác định là xuất phát từ nước ngoài hoặc sử dụng dịch vụ VoIP để giả mạo số trong nước​. Bộ Công an cho biết tội phạm thường móc nối xuyên quốc gia để thực hiện hành vi, chẳng hạn có những đường dây tại Campuchia, Philippines gọi điện về Việt Nam giả danh công an, tòa án hù dọa nạn nhân; hoặc ngược lại, có trường hợp tội phạm trong nước cấu kết với đối tượng ở Mỹ, châu Âu để lừa đảo xuyên lục địa.

Thực tế điều tra đã phát hiện hàng nghìn giao dịch, cuộc gọi đáng ngờ từ nước ngoài đổ vào Việt Nam. Đơn cử, các ngân hàng và cơ quan chức năng đã phát hiện và chặn nhiều giao dịch lừa đảo từ Hoa Kỳ gửi về Việt Nam, thể hiện qua việc nhà chức trách yêu cầu giám sát chặt các tài khoản thực hiện giao dịch từ địa chỉ IP nước ngoài. Ngoài ra, Báo cáo IC3 năm 2024 của FBI cho thấy Việt Nam đứng thứ hai toàn cầu (chỉ sau Hồng Kông) về số lượng giao dịch gian lận do nạn nhân Mỹ thực hiện, với 2.629 vụ chuyển tiền được xác định là có liên quan đến lừa đảo xuyên biên giới. Đây là lần đầu tiên Việt Nam ghi nhận vị trí cao như vậy, cho thấy nước ta đang ngày càng hiện diện trong dòng chảy tài chính có rủi ro toàn cầu. Mặc dù Việt Nam chưa phải là “điểm nóng” phát sinh các chiến dịch lừa đảo quốc tế, vị trí địa lý và độ mở của nền kinh tế số khiến nước ta trở thành mục tiêu mà tội phạm có thể lợi dụng, cả về nguồn nạn nhân lẫn kênh trung chuyển dòng tiền phi pháp.

Nguồn: Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI)

Mặt khác, Việt Nam cũng đối diện nguy cơ trở thành địa bàn hoạt động mới của tội phạm công nghệ cao khi các nước láng giềng mạnh tay trấn áp. Báo cáo của Liên Hợp Quốc đầu năm 2025 cảnh báo rằng các nhóm tội phạm Đông Á và Đông Nam Á đang tìm cách mở rộng “trại lừa đảo” sang những địa bàn mới để né tránh truy quét, trong đó có khả năng nhắm tới các quốc gia có hệ thống pháp luật và giám sát còn lỗ hổng.​ Việc một số công dân Việt Nam bị lừa sang Campuchia, Myanmar lao động trong các tổ hợp lừa đảo và sau đó phải giải cứu, hay việc nhà chức trách Việt Nam điều tra xử lý công dân mình phạm tội ở nước ngoài cho thấy tính chất phức tạp xuyên biên giới của vấn đề. Rõ ràng, nguy cơ và hệ lụy từ lừa đảo trực tuyến đối với Việt Nam không chỉ gói gọn trong phạm vi trong nước, mà gắn chặt với diễn biến tội phạm khu vực và thế giới.

Hướng tới giải pháp đa tầng và hợp tác quốc tế

Trước sự leo thang của tội phạm lừa đảo mạng, các quốc gia đang nỗ lực tìm kiếm giải pháp mạnh mẽ và phối hợp hơn. Tại Việt Nam, Chính phủ và các cơ quan chức năng đã nhận thức rõ mức độ nghiêm trọng của vấn đề và bước đầu triển khai nhiều biện pháp quyết liệt. Thủ tướng Phạm Minh Chính gần đây đã ban hành công điện yêu cầu tăng cường trấn áp tội phạm công nghệ cao, nhấn mạnh tính chất xuyên quốc gia và ngày càng tinh vi của loại hình tội phạm này​. Bộ Công an được giao chủ trì, phối hợp với các bộ ngành thực hiện hàng loạt giải pháp từ triệt phá các website, ứng dụng lừa đảo, chặn các cuộc gọi, tin nhắn nghi vấn từ nước ngoài, cho đến rà soát, vô hiệu hóa SIM rác và tài khoản ngân hàng ảo​. Ngân hàng Nhà nước cũng đã siết chặt quy định, áp dụng xác thực sinh trắc học (vân tay, khuôn mặt) khi giao dịch giá trị lớn, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu các tài khoản đáng ngờ để cảnh báo hệ thống ngân hàng​. Nhiều ngân hàng thương mại cho biết đã ngăn chặn kịp thời không ít trường hợp khách hàng suýt chuyển tiền cho kẻ lừa đảo, nhờ nhân viên cảnh giác nhận diện dấu hiệu bất thường.

Ở tầm vĩ mô, Chính phủ đang khẩn trương hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm bịt các kẽ hở mà tội phạm lợi dụng. Nghị định 13/2023 về bảo vệ dữ liệu cá nhân đã được ban hành và dự thảo Luật Bảo vệ Dữ liệu Cá nhân đang được chuẩn bị trình Quốc hội​. Luật này kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý vững chắc để bảo vệ thông tin người dùng, qua đó giảm thiểu nguy cơ dữ liệu nhạy cảm bị thu thập phục vụ cho các phi vụ lừa đảo. Đặc biệt trong lĩnh vực tài sản số, Luật Công nghiệp số dự kiến trình và thông qua vào tháng 5/2025 sẽ lần đầu tiên luật hóa khái niệm Tài sản số/Tài sản mã hoá. Đây là bước ngoặt pháp lý quan trọng, mở đường cho việc xét xử minh bạch các hành vi gian lận liên quan đến tài sản mã hóa, khi từ năm 2017 đến nay chỉ có hai vụ việc liên quan được đưa ra xét xử. Song song, cơ quan chức năng đang tăng cường hợp tác với các nền tảng công nghệ lớn như Facebook (Meta), Google, Apple… nhằm sàng lọc, gỡ bỏ các nội dung lừa đảo và nâng cao khả năng xác thực danh tính trên không gian mạng. Việc này rất quan trọng bởi nhiều đối tượng xấu đang lợi dụng mạng xã hội và dịch vụ nhắn tin phổ biến (Facebook, Zalo, WhatsApp, Gmail, v.v.) làm kênh tiếp cận nạn nhân​.

Ở tầm quốc tế, hợp tác xuyên biên giới được coi là chìa khóa để đối phó hiệu quả với tội phạm lừa đảo mạng. Việt Nam đã và đang tích cực phối hợp trong các diễn đàn khu vực như cơ chế Hợp tác sông Mê Công mở rộng (Lancang-Mekong). Tại hội nghị chuyên đề ở Côn Minh (Trung Quốc) tháng 1/2025, đại diện Việt Nam cùng 5 nước Mekong khác đã thống nhất tăng cường chia sẻ thông tin tình báo, mở các chiến dịch chung và áp dụng biện pháp mạnh để trấn áp các đường dây lừa đảo viễn thông xuyên quốc gia. Trung Quốc, nơi có nhiều công dân dính líu đến các tổ chức lừa đảo ở Đông Nam Á cũng tuyên bố dẫn đầu nỗ lực khu vực trong việc triệt phá loại hình tội phạm này​. Bên cạnh đó, Việt Nam hợp tác chặt chẽ với Interpol và các cơ quan thực thi pháp luật của Hoa Kỳ, châu Âu… trong điều tra, dẫn độ tội phạm mạng. Những chiến dịch như Interpol “First Light” gần đây đã triệt phá hàng nghìn tụ điểm lừa đảo, bắt giữ hàng ngàn nghi phạm trên nhiều nước và thu hồi hàng trăm triệu USD cho nạn nhân, cho thấy hiệu quả của cách tiếp cận phối hợp quốc tế.

Tuy nhiên, cuộc chiến chống lừa đảo kỹ thuật số dự kiến sẽ còn lâu dài và đòi hỏi nỗ lực liên tục, linh hoạt. Giới chuyên gia khuyến nghị cách tiếp cận đa tầng kết hợp giữa giáo dục người dùng (nâng cao cảnh giác, kỹ năng nhận biết lừa đảo), công nghệ phòng thủ (ứng dụng AI và phân tích dữ liệu lớn để phát hiện sớm giao dịch bất thường – như Chainalysis đang làm​), và chính sách pháp luật phù hợp (cập nhật khung pháp lý theo kịp các xu hướng tội phạm mới, xử lý nghiêm minh để răn đe). Các ngân hàng và công ty công nghệ tài chính cũng cần triển khai mạnh hơn các hệ thống xác thực đa yếu tố, cảnh báo gian lận theo thời gian thực, đồng thời hợp tác chia sẻ dữ liệu về các tài khoản/tài sản số liên quan đến lừa đảo. Về phía người dùng, mỗi cá nhân và doanh nghiệp cần tự trang bị kiến thức và thận trọng khi trực tuyến như kiểm chứng thông tin trước khi giao dịch, cảnh giác với những lời mời gọi đầu tư “lãi khủng không rủi ro”, và báo ngay cho cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn.

Trong một thế giới ngày càng kết nối, lừa đảo kỹ thuật số không biên giới đã trở thành mặt trái đáng lo ngại của tiến bộ công nghệ. Thiệt hại hàng chục tỷ USD mỗi năm chỉ là phần nổi của tảng băng chìm, bên dưới còn là những hệ lụy khôn lường về an sinh xã hội và an ninh quốc gia. Việc phối hợp hành động trên phạm vi toàn cầu để ngăn chặn dòng tiền bẩn, truy quét mạng lưới tội phạm và bảo vệ người dân trên không gian số đã trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Với Việt Nam, thách thức nằm ở chỗ vừa phải bảo vệ nền kinh tế số non trẻ trước các rủi ro xuyên biên giới, vừa tích cực góp phần vào nỗ lực chung của cộng đồng quốc tế. Sự chủ động vào cuộc của Chính phủ cùng ý thức cảnh giác của mỗi người dân sẽ là “lá chắn” hiệu quả giúp Việt Nam tránh trở thành mắt xích yếu trong cuộc chiến toàn cầu chống lại các thủ đoạn lừa đảo thời kỹ thuật số.

Bài viết đăng lần đầu trên Substack ngày 24/04/2025.